Zielnik
Leszczyna pospolita
Corylus avellana L.
Leszczyna pospolita to krzew lub niewielkie drzewo z rodziny brzozowatych, pospolite w polskich lasach liściastych, zaroślach i na miedzach. Wczesną wiosną, jeszcze przed rozwojem liści, pojawiają się na niej zwisające męskie kotki. Jesienią dojrzewają orzechy laskowe.
Właściwości
Leszczyna pospolita to krzew, rzadziej niewielkie drzewo, dorastający zwykle do 3–8 metrów. Tworzy wiele prostych, giętkich pędów wyrastających od nasady, dzięki czemu łatwo ją rozpoznać także zimą. Jest rośliną jednopienną: na tym samym krzewie rozwijają się kwiaty męskie i żeńskie. Męskie kwiatostany to zwisające kotki. Zawiązują się już jesienią, przez zimę są krótkie i szarozielone, a na przedwiośniu wydłużają się, żółkną i pylą, zwykle zanim pojawią się liście. Kwiaty żeńskie są niepozorne: z pąka wystaje tylko pęczek czerwonych znamion. Liście są szerokie, okrągławe, na końcu krótko zaostrzone, o podwójnie piłkowanym brzegu i miękko owłosione, zwłaszcza od spodu. Owocem jest orzech laskowy w twardej łupinie, osadzony w postrzępionej zielonej okrywie, która przy dojrzewaniu brązowieje. Jako surowiec leszczyna daje kilka części o różnym charakterze: pąki i kotki z przedwiośnia, liście i korę z wiosny i początku lata oraz orzechy jesienią. Liście, pąki i kotki pojawiają się w tradycyjnych zielnikach jako materiał roślinny. Orzechy są przede wszystkim surowcem kuchennym i spiżarnianym: mają twardą łupinę, dobrze znoszą przechowywanie, a po uprażeniu nabierają wyraźniejszego aromatu. Leszczyna rośnie w lasach liściastych i mieszanych jako podszyt, w zaroślach, na miedzach i obrzeżach pól. Znosi półcień, dobrze znosi mróz i najlepiej rośnie na żyznych, przepuszczalnych, umiarkowanie wilgotnych glebach, dlatego łatwo ją uprawiać także w ogrodzie.
Zastosowania
Leszczyna to jedna z najlepszych roślin do nauki rozpoznawania w terenie, bo przez cały rok ma coś charakterystycznego: kotki zimą i na przedwiośniu, liście latem, orzechy jesienią. Dobrze sprawdza się w edukacji botanicznej dzieci i dorosłych, bo na jednym krzewie widać różnicę między kwiatami męskimi i żeńskimi. W kuchni najczęściej wykorzystuje się orzechy laskowe: na surowo, prażone, posiekane do ciast, deserów, owsianki i sałatek, zmielone do wypieków albo utarte na domową pastę orzechową. W spiżarni przechowuje się je w łupinach przez zimę. Z prostych, giętkich pędów leszczyny od dawna robi się tyczki i podpory do roślin w ogrodzie oraz plecionki. Orzechy laskowe do spiżarni — zbieraj orzechy, które same opadają albo łatwo wysuwają się z brązowiejącej okrywy. Odrzuć te z małym, okrągłym otworkiem w łupinie: to ślad po larwie słonkowca orzechowca, a taki orzech jest zwykle pusty lub zepsuty. Pozostałe dosusz w łupinach, rozłożone cienką warstwą w przewiewnym miejscu, i przechowuj w lnianych woreczkach lub skrzynkach w chłodzie. Przed użyciem łuszczone orzechy możesz uprażyć na suchej patelni i przetrzeć w ściereczce, a brązowa łuska łatwo odejdzie. Suszone liście do domowego zielnika — w maju lub czerwcu zbierz kilka zdrowych, w pełni rozwiniętych liści z czystego miejsca. Połóż je płasko między arkuszami bibuły lub gazety, obciąż książkami i wymieniaj papier co kilka dni, aż liście będą całkiem suche. Naklej je na kartę i podpisz nazwą polską i łacińską, datą oraz miejscem zbioru. Tak przygotowana karta dobrze pokazuje podwójnie piłkowany brzeg i owłosienie liścia. Kotki leszczyny jako znak przedwiośnia — wybierz jeden krzew w pobliżu domu i od stycznia zaglądaj do niego co tydzień. Zapisuj, kiedy kotki zaczynają się wydłużać, kiedy żółkną i pylą (przy lekkim potrząśnięciu gałązki unosi się żółty pył) oraz kiedy pojawiają się czerwone znamiona kwiatów żeńskich. Porównanie dat z kolejnych lat pokazuje, jak wcześnie zaczyna się wiosna w danym miejscu.
Jak rozpoznać
Liście są okrągławe, na końcu krótko zaostrzone, o podwójnie piłkowanym brzegu i miękko owłosione od spodu. Męskie kwiatostany tworzą zwisające, żółtozielone kotki, które rozwijają się przed liśćmi. Kwiaty żeńskie są drobne i niepozorne — widać z nich jedynie pęczek czerwonych znamion wystających z pąka. Owocem jest orzech osadzony w postrzępionej zielonej okrywie.
Surowiec i przygotowanie
Z leszczyny zbiera się pąki i kotki (luty–marzec), liście i korę (kwiecień–czerwiec) oraz orzechy (wrzesień–październik). Pąki i kotki zbiera się, zanim w pełni się rozwiną, liście zdrowe, bez plam i śladów żerowania, a orzechy wtedy, gdy okrywa brązowieje i orzech łatwo z niej wypada. Surowiec powinien pochodzić z miejsc oddalonych od dróg i pól uprawnych, a przy zbiorze nie ogałaca się jednego krzewu. Pąki, kotki i liście suszy się w cieniu, w przewiewnym miejscu, rozłożone cienką warstwą, bez podgrzewania; korę przed suszeniem rozdrabnia się. Wysuszony surowiec przechowuje się w szczelnych, opisanych pojemnikach, w suchym i ciemnym miejscu. Orzechy dosusza się w łupinach, a łuszczone trzyma w chłodzie, bo zawarty w nich tłuszcz z czasem jełczeje.
Źródła i uwagi redakcyjne
Terminy zbioru za: Zioła w Rytmie Natury — Praktyczny Indeks Ziół, s. 511; opis gatunku s. 232.