Czarny bez

Właściwości

Przeziębienie

Kwiat czarnego bzu jest w monografii EMA tradycyjnie stosowany do łagodzenia wczesnych objawów przeziębienia. Napar z kwiatu może być stosowany jako tradycyjny napój przy przeziębieniu, ale nie jest leczeniem grypy ani infekcji wirusowej. Dowody kliniczne są ograniczone – napar ani syrop nie zastępują odpoczynku, nawodnienia ani konsultacji przy nasilonych objawach.

Kaszel, gardło i jama ustna

Napar z kwiatów bywa tradycyjnie pity przy kaszlu. Kwiaty stosuje się też wewnętrznie i zewnętrznie przy zapaleniach gardła, jamy ustnej i zatok, a zewnętrznie działają przeciwzapalnie, na przykład w płukaniu jamy ustnej.

Owoce po obróbce cieplnej

Dojrzałe owoce, zawsze po obróbce cieplnej, działają łagodnie przeczyszczająco w lekkich zaparciach i żółciopędnie. Zawierają antocyjany, kwasy fenolowe, pektyny oraz witaminy z grupy B i C.

Zastosowania

Napar z kwiatów bzu

Łyżkę suszonych kwiatów zalej szklanką gorącej wody, przykryj i parz 10–15 minut, a potem przecedź. Napar z kwiatu bywa tradycyjnie pity przy wczesnych objawach przeziębienia.

Syrop z kwiatów czarnego bzu

5–6 baldachów świeżych kwiatów zalej litrem gorącej, ale nie wrzącej wody i odstaw pod przykryciem na 24 godziny. Przecedź, dodaj sok i skórkę z 1 cytryny oraz 1 kg cukru lub 700 g miodu, podgrzewaj tylko do rozpuszczenia, bez gotowania, i przelej do butelek.

Lemoniada z kwiatami

Kilka świeżych baldachów oczyść, rozkładając je na papierze. Zalej wodą z cytryną, dodaj melisę lub miętę, schłódź i zużyj od razu.

Ocet z kwiatami czarnego bzu

Świeże, czyste kwiaty bez grubych łodyżek oczyść z owadów, nie płucząc ich mocno, i włóż do czystego słoja. Zalej octem jabłkowym, odstaw na kilka dni, przecedź i przelej do butelki. Używaj do lemoniad, sosów i sałatek.

Odwar z suszonych owoców

Łyżkę suszonych owoców zalej szklanką zimnej wody, doprowadź do wrzenia i gotuj 10–15 minut, a następnie odstaw na 10 minut i przecedź. Owoce czarnego bzu po odpowiedniej obróbce cieplnej wykorzystuje się w przetworach i napojach. Dostępne dane kliniczne dotyczące wpływu preparatów z owoców na przebieg infekcji są ograniczone i nie pozwalają traktować domowego odwaru jako leczenia infekcji.

Sok z owoców

1 kg dojrzałych owoców zalej 500 ml wody i gotuj 20–30 minut. Przecedź, dosłódź cukrem lub miodem, krótko podgrzej i przelej do butelek. Pestek nie rozdrabniaj.

Okład z naparu z kwiatów

2 łyżki suszonych kwiatów zalej szklanką gorącej wody, parz 15 minut i nasącz naparem gaziki. Okłady stosuje się zewnętrznie przy podrażnieniach i stanach zapalnych skóry.

Zbiór i suszenie

Kwiaty zbieraj od maja do lipca, w pełni kwitnienia, w słoneczny dzień, gdy są suche, a baldachy kremowobiałe, świeże i pachnące; susz je w cieniu i przewiewie. Owoce zbieraj w sierpniu i wrześniu, gdy są w pełni dojrzałe, ciemnogranatowe lub niemal czarne, i susz albo przerabiaj na soki i syropy. Suszenie i przetwarzanie prowadź w temperaturze około 40–50°C.

Jak rozpoznać

Czarny bez (Sambucus nigra) to krzew lub niskie drzewo osiągające zwykle od około 3 do 10 m. Młode pędy są zielone, później kora staje się szarobrunatna i silnie bruzdowana, a wnętrze pędów wypełnia biały, gąbczasty rdzeń. Nieparzystopierzaste liście mają 5–7 eliptycznych, ostro piłkowanych listków i po roztarciu pachną nieprzyjemnie. Drobne, kremowobiałe kwiaty tworzą duże, płaskie baldachogrona o średnicy do 20–30 cm, kwitnące od maja do lipca, a kuliste pestkowce dojrzewają w sierpniu i wrześniu – z zielonych, przez czerwone, stają się granatowoczarne i błyszczące. Do przetworów używaj tylko prawidłowo rozpoznanych kwiatów i dojrzałych owoców.

Występowanie

W Polsce rośnie w całym kraju: na zrębach, w zaroślach nadrzecznych, na rumowiskach, skrajach lasów i dróg oraz w przydomowych ogrodach. Lubi stanowiska wilgotne i żyzne, zwłaszcza gleby próchniczne bogate w azot, ale toleruje półcień i słabsze gleby.

Surowiec i przygotowanie

Surowcem są przede wszystkim kwiaty (Flos Sambuci) i dojrzałe owoce (Fructus Sambuci), zbierane w różnych terminach. Kwiaty zbiera się od maja do lipca w pełni kwitnienia, w słoneczny dzień, gdy są suche, i suszy w cieniu, w przewiewnym miejscu. Owoce zbiera się w sierpniu i wrześniu, gdy są w pełni dojrzałe, i suszy albo przerabia na soki i syropy. Suszenie i przetwarzanie prowadzi się w temperaturze około 40–50°C, przy dobrej wentylacji.

Źródła i uwagi redakcyjne

Zioła w Rytmie Natury, s. 45–48 i 507; Z ogrodu do spiżarni, s. 264–265; Zioła dla zdrowia, s. 342–343.