Przeziębienie a grypa

Przeziębienie to zwykle łagodna, wirusowa infekcja górnych dróg oddechowych. Objawy – katar, ból gardła, kichanie, kaszel, czasem niewysoka gorączka – narastają stopniowo i najczęściej ustępują samoistnie, choć kaszel może utrzymywać się dłużej niż pozostałe dolegliwości.

Grypa to inna choroba. Zaczyna się zwykle nagle, z wysoką gorączką, bólami mięśni i silnym osłabieniem, i może mieć cięższy przebieg oraz powikłania, zwłaszcza u osób starszych, małych dzieci, kobiet w ciąży i osób przewlekle chorych. W grypie lekarz może rozważyć leki przeciwwirusowe, a przed sezonem zachorowań zalecane są szczepienia. Zioła nie są leczeniem grypy. Antybiotyki nie leczą samego wirusowego przeziębienia ani grypy, ponieważ nie działają na wirusy. Mogą być potrzebne wtedy, gdy lekarz rozpozna bakteryjne powikłanie lub inną infekcję bakteryjną.

Co zwykle pomaga przy łagodnych objawach

Przy przeziębieniu organizm zwykle radzi sobie sam, a postępowanie polega na łagodzeniu objawów: odpoczynku, piciu odpowiedniej ilości płynów, ciepłych napojach i nawilżaniu powietrza. Leki bez recepty łagodzące ból, gorączkę czy zatkany nos stosuje się zgodnie z ulotką; w razie wątpliwości warto zapytać farmaceutę, zwłaszcza gdy przyjmuje się inne leki lub chodzi o dziecko.

Zioła mogą być dodatkiem – część z nich jest tradycyjnie stosowana przy określonych objawach. Nie skracają jednak w udowodniony sposób przeziębienia i nie zastępują porady lekarza, gdy objawy są nasilone lub niepokojące.

Ból gardła

Ból gardła przy przeziębieniu często łagodzą ciepłe lub chłodne napoje, płukanie gardła i ssanie pastylek (tych nie podaje się małym dzieciom ze względu na ryzyko zadławienia). Tradycyjnie stosuje się też szałwię do płukania i prawoślaz, które opisano niżej. To łagodzenie podrażnienia, a nie leczenie infekcji. Silny ból gardła z wysoką gorączką, trudnościami w połykaniu lub oddychaniu wymaga konsultacji z lekarzem.

Kaszel

Warto odróżnić kaszel suchy, męczący i drażniący, od kaszlu mokrego, z odkrztuszaniem wydzieliny – przy każdym z nich stosuje się inne preparaty i nie ma jednego zioła „na każdy kaszel”. Przy suchym kaszlu tradycyjnie sięga się np. po prawoślaz, a przy mokrym – po preparaty ułatwiające odkrztuszanie, np. z tymianku. U dzieci powyżej pierwszego roku życia kaszel może też łagodzić miód.

Kaszel po przeziębieniu może utrzymywać się nawet kilka tygodni. Kaszel przewlekły, z dusznością, krwią w plwocinie lub wysoką gorączką wymaga oceny lekarskiej.

Katar i zatkany nos

Przy katarze pomocne bywa nawilżanie powietrza oraz płukanie lub nawilżanie nosa roztworem soli fizjologicznej – dane o skuteczności są ograniczone, ale to metoda bezpieczna. Leki obkurczające błonę śluzową nosa stosuje się krótko i zgodnie z ulotką; u małych dzieci tylko po poradzie lekarza lub farmaceuty.

Większość ostrych zapaleń zatok towarzyszy infekcji wirusowej i mija samoistnie. Zioła nie leczą zapalenia zatok; o tym, czy potrzebne jest inne leczenie, decyduje lekarz.

Inhalacje parowe nad miską gorącej wody nie mają potwierdzonych spójnych korzyści i grożą poparzeniem. Nie należy pochylać twarzy nad wrzątkiem, a dzieciom nie robi się takich inhalacji parowych. Olejki eteryczne, np. eukaliptusowy czy mentol, mogą podrażniać drogi oddechowe; szczególna ostrożność jest potrzebna u dzieci i osób z astmą. Olejków eterycznych nie należy połykać.

Jeżówka

Preparaty jeżówki różnią się gatunkiem rośliny, jej częścią i sposobem przygotowania, dlatego wyników jednego badania nie można przenosić na inne produkty. Przegląd Cochrane nie wykazał spójnych korzyści w leczeniu przeziębienia; w zapobieganiu niektóre badania sugerowały niewielki efekt, ale wyniki są niejednoznaczne. Wybrane preparaty z jeżówki purpurowej mają monografię Europejskiej Agencji Leków (EMA) dotyczącą krótkotrwałego stosowania przy przeziębieniu. EMA wskazuje stosowanie doustnych preparatów z jeżówki purpurowej u dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat; stosowanie u młodszych dzieci nie jest zalecane. Zależnie od konkretnego preparatu ostrzeżenia lub przeciwwskazania dotyczą m.in. chorób autoimmunologicznych, immunosupresji i alergii na rośliny z rodziny astrowatych.

Czarny bez

Kwiat czarnego bzu jest w monografii EMA tradycyjnie stosowany do łagodzenia wczesnych objawów przeziębienia; nie jest to leczenie infekcji wirusowej. Dla preparatów z owoców przegląd kilku niewielkich badań wskazuje, że mogą one nieco skracać czas trwania lub łagodzić objawy, ale pewność tych danych jest niska. Brak podstaw, by stosować czarny bez w zapobieganiu infekcjom lub jako leczenie grypy. Standaryzowany preparat to co innego niż domowy sok czy syrop. Surowe i niedojrzałe owoce, a także liście i kora mogą wywołać nudności, wymioty i biegunkę – owoce spożywa się tylko dojrzałe i po obróbce cieplnej.

Tymianek, prawoślaz, lipa i szałwia

  • Tymianek – preparaty z tymianku są w monografii EMA tradycyjnie stosowane jako środki wykrztuśne przy produktywnym kaszlu związanym z przeziębieniem. Większość preparatów jest przeznaczona dla dorosłych i młodzieży powyżej 12 lat; tylko niektóre preparaty mogą być stosowane u dzieci powyżej 4 lat.
  • Prawoślaz – preparaty z korzenia prawoślazu są tradycyjnie stosowane przy podrażnieniu jamy ustnej lub gardła oraz związanym z nim suchym kaszlu. Mogą opóźniać wchłanianie leków przyjmowanych w tym samym czasie.
  • Lipa – kwiat lipy jest tradycyjnie stosowany przy objawach przeziębienia; opisuje to monografia EMA. Ciepły napar dodatkowo uzupełnia płyny. Nie ma potrzeby celowego przegrzewania organizmu ani „wypacania” gorączki. EMA nie zaleca preparatów z kwiatu lipy dzieciom poniżej 4 lat.
  • Szałwia – liść szałwii jest tradycyjnie stosowany do płukania przy stanach zapalnych jamy ustnej i gardła. Ze względu na ograniczone dane dotyczące bezpieczeństwa preparaty lecznicze z szałwią w ciąży i podczas karmienia piersią warto stosować wyłącznie po konsultacji ze specjalistą.

Wszystkie te zioła mogą łagodzić określone objawy, ale nie leczą przeziębienia ani nie zwalczają wirusów. W ciąży i podczas karmienia piersią dla wielu preparatów ziołowych brakuje danych o bezpieczeństwie, dlatego ich stosowanie warto omówić z lekarzem lub farmaceutą.

Miód

Miód może łagodzić ostry kaszel u dzieci powyżej 1. roku życia – według przeglądu badań Cochrane prawdopodobnie lepiej niż brak postępowania. Łagodzi objaw, a nie samą chorobę. Miodu nie podaje się dzieciom poniżej 12. miesiąca życia ze względu na ryzyko botulizmu niemowlęcego.

Czosnek i inne domowe składniki

Czosnek. Czosnek w kuchni to co innego niż skoncentrowane preparaty, na których prowadzono badania. Przegląd Cochrane uznał dowody na zapobieganie przeziębieniu lub jego leczenie za niewystarczające, a działanie przeciwdrobnoustrojowe w warunkach laboratoryjnych nie oznacza leczenia infekcji u ludzi. Preparaty czosnku mogą nasilać działanie leków przeciwkrzepliwych.

Imbir, cytryna, owoce róży. Ciepły napój z imbirem czy cytryną może poprawiać komfort i uzupełnia płyny, ale nie ma dowodów, by imbir skracał przeziębienie. Owoce róży są dobrym źródłem witaminy C w diecie; przetwory i napary z nich to żywność, a nie lek.

Witamina C i cynk

Regularne przyjmowanie witaminy C nie zmniejszało w badaniach liczby przeziębień w ogólnej populacji, a jedynie nieco skracało czas trwania objawów; przyjęcie jej dopiero po zachorowaniu nie dawało spójnego efektu. Preparaty cynku przyjmowane krótko od początku objawów mogą nieco skracać przeziębienie, ale pewność tych danych jest niska. Szerzej o tym, co wiadomo o odporności, witaminach i suplementach, piszemy w osobnym artykule.

Czego nie robić

  • nie przyjmować antybiotyków samodzielnie „na przeziębienie” – nie działają na wirusy, a decyzja o ich zastosowaniu należy do lekarza, gdy istnieje wskazanie bakteryjne,
  • nie łączyć kilku preparatów „na przeziębienie” bez sprawdzenia składu, ponieważ mogą zawierać tę samą substancję czynną,
  • nie wdychać pary znad wrzątku i nie robić inhalacji parowych dzieciom,
  • nie „wypacać” gorączki przez celowe przegrzewanie się,
  • nie podawać miodu niemowlętom ani olejków eterycznych małym dzieciom,
  • nie traktować nalewek jako leku – alkohol nie pomaga w infekcji i nie jest odpowiedni dla dzieci ani kobiet w ciąży,
  • nie stosować ziół zamiast konsultacji, gdy pojawiają się objawy alarmowe.

Kiedy iść do lekarza

Pilnej konsultacji wymagają m.in.: duszność lub problemy z oddychaniem, ból w klatce piersiowej, splątanie, sinienie ust lub skóry, objawy odwodnienia, utrzymująca się wysoka gorączka oraz pogorszenie stanu po wcześniejszej poprawie. Szczególnej uwagi wymagają niemowlęta i małe dzieci, osoby starsze, kobiety w ciąży oraz osoby z chorobami przewlekłymi lub obniżoną odpornością – u nich nawet pozornie łagodne objawy warto skonsultować. Lekarza warto odwiedzić także wtedy, gdy objawy nie ustępują lub nasila się ból ucha czy zatok. W stanie zagrożenia życia dzwoń pod numer alarmowy 112.

Jak czytać obietnice „na przeziębienie”

Hasła „wzmacnia odporność”, „naturalny antybiotyk” czy „skraca chorobę” rzadko mają pokrycie w badaniach. Czytając opis produktu lub artykułu, warto sprawdzić:

  • czy chodzi o zapobieganie, skracanie czasu choroby czy łagodzenie objawów – to różne efekty,
  • czy efekt wykazano u ludzi, czy tylko w laboratorium,
  • czy badano ten sam preparat, tę samą część rośliny i tę samą grupę osób,
  • czy obietnica nie dotyczy leczenia grypy lub zastępowania leków – takich twierdzeń nie należy przypisywać ziołom,
  • czy opis uwzględnia przeciwwskazania, zwłaszcza u dzieci i w ciąży.

Podsumowanie

Przeziębienie zwykle mija samoistnie, a postępowanie polega głównie na odpoczynku, płynach i łagodzeniu objawów. Tymianek, prawoślaz, lipa, szałwia czy kwiat czarnego bzu są tradycyjnie stosowane przy określonych dolegliwościach, a miód może łagodzić kaszel u dzieci powyżej pierwszego roku życia. Dla jeżówki, owoców czarnego bzu i czosnku dowody są niespójne lub słabe. Zioła nie leczą grypy, nie zastępują antybiotyków, gdy są one potrzebne, i nie zwalniają z konsultacji lekarskiej przy objawach alarmowych.