Czym jest entourage effect

Określenie „entourage effect” – po polsku efekt otoczenia – często pojawia się w opisach produktów z konopi. Zwykle wyraża przekonanie, że składniki rośliny, takie jak kannabinoidy i terpeny, działają razem inaczej, a według reklam „lepiej”, niż każdy z nich osobno. W tym artykule wyjaśniamy, skąd wziął się ten termin, co w farmakologii oznacza synergia i co na ten temat wiadomo z badań. Nie jest to poradnik wyboru produktu ani dawkowania.

Skąd pochodzi termin

Termin pojawił się w 1998 roku w pracy zespołu, w którym byli m.in. Shimon Ben-Shabat i Raphael Mechoulam („An entourage effect: inactive endogenous fatty acid glycerol esters enhance 2-arachidonoyl-glycerol cannabinoid activity”). Badacze zajmowali się 2-AG – endokannabinoidem wytwarzanym przez organizm – oraz towarzyszącymi mu w tkankach estrami kwasów tłuszczowych i glicerolu. Te związki same nie działały na receptory kannabinoidowe, ale w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach nasilały aktywność 2-AG.

Ta praca nie dotyczyła konopi jako rośliny, ekstraktów full spectrum ani olejków CBD nie porównywała produktów roślinnych z izolatem i nie obejmowała badań klinicznych u ludzi. Nie jest więc dowodem, że ekstrakt z całej rośliny działa skuteczniej.

Później termin zaczęto stosować szerzej – jako nazwę hipotezy, że fitokannabinoidy i terpeny obecne w konopiach mogą wzajemnie modyfikować swoje działanie. Z czasem trafił też do języka marketingu produktów z konopi i CBD. Historyczne pochodzenie terminu to jednak co innego niż dowody na skuteczność konkretnych produktów.

Co właściwie oznacza synergia

W farmakologii rozróżnia się kilka sytuacji, w których dwie substancje działają jednocześnie:

  • Addytywność – łączny efekt odpowiada mniej więcej sumie efektów składników.
  • Synergia – łączny efekt jest większy, niż można by oczekiwać na podstawie działania składników osobno.
  • Antagonizm – jeden składnik osłabia działanie drugiego.
  • Potencjacja – substancja o słabym lub żadnym własnym działaniu zwiększa działanie innej.

Żeby stwierdzić synergię, trzeba porównać działanie poszczególnych składników i ich połączenia w kontrolowanych warunkach. Samo to, że w ekstrakcie występuje wiele związków, nie dowodzi synergii – ich połączenie może równie dobrze działać addytywnie, słabiej albo nie różnić się od samego CBD.

Full spectrum, broad spectrum i izolat

Określenia full spectrum, broad spectrum i izolat opisują skład ekstraktu: czy zawiera on tylko CBD, czy także inne kannabinoidy i terpeny, a w przypadku full spectrum zwykle również śladowe ilości THC. Szczegółowo piszemy o tym w artykule o formach produktów z CBD i różnicach w ich składzie. Skład to nie to samo co skuteczność – obecność dodatkowych związków nie oznacza automatycznie, że produkt działa silniej.

Co pokazują badania przedkliniczne

Większość danych o możliwych interakcjach składników konopi pochodzi z badań na komórkach i zwierzętach, a ich wyniki są niejednoznaczne. Na przykład w badaniu na ludzkich receptorach CB1 i CB2 w hodowlach komórkowych popularne terpeny konopi nie zmieniały działania THC. Inne badania laboratoryjne opisywały pewne interakcje, ale w innych modelach i warunkach.

Badania przedkliniczne pomagają formułować hipotezy, ale nie pozwalają przewidzieć, jak zadziała konkretny produkt u człowieka.

Co pokazują badania u ludzi

Badań klinicznych, które bezpośrednio sprawdzałyby efekt otoczenia, jest niewiele. Często cytowana metaanaliza z 2018 roku porównywała ekstrakty bogate w CBD z oczyszczonym CBD u dzieci z padaczką lekooporną. Opierała się jednak na badaniach obserwacyjnych, bez zaślepienia i grupy placebo, a po publikacji wymagała korekty obliczeń. Nie pozwala więc stwierdzić przewagi ekstraktów.

W kilku kontrolowanych badaniach u zdrowych ochotników sprawdzano połączenia konkretnych związków. W jednym małym badaniu dodanie terpenu d-limonenu zmniejszało niepokój wywołany przez THC. W innym, randomizowanym badaniu dodanie CBD do THC nie zmniejszało jego niekorzystnego wpływu na pamięć. Takie wyniki dotyczą konkretnych związków, ich ilości i sposobu podania, a nie produktów full spectrum jako całej kategorii. Nie dowodzą też uniwersalnego efektu otoczenia.

Przywołuje się też relacje użytkowników i badania ankietowe. Nie mają one jednak grupy kontrolnej, a na ich wyniki wpływają oczekiwania uczestników i wiele innych czynników.

THC, CBD i inne kannabinoidy

THC i CBD mają różne profile farmakologiczne. THC działa głównie przez receptory kannabinoidowe i odpowiada za efekty psychoaktywne, a CBD ma do nich niskie powinowactwo i oddziałuje na wiele innych celów. Obecność THC może więc zmieniać działanie preparatu, ale ma też znaczenie dla działań niepożądanych, zdolności prowadzenia pojazdów i statusu prawnego produktu.

Konopie zawierają też wiele innych kannabinoidów, m.in. CBG, CBC, CBN i THCV. Ich możliwe działanie badano głównie przedklinicznie, a dane z badań u ludzi są wstępne. Nie ma klinicznego potwierdzenia, że ich obecność w produkcie zmienia jego skuteczność.

Terpeny – hipoteza a dowody

Terpeny są aromatycznymi składnikami rośliny – odpowiadają m.in. za zapach konopi, ale występują też w wielu innych roślinach, np. w cytrusach, lawendzie czy sośnie. Są badane pod kątem potencjalnych interakcji z kannabinoidami, ale ich kliniczny udział w postulowanym entourage effect nie został potwierdzony.

Konopie zawierają również flawonoidy, w tym kannflawiny. Te związki badano eksperymentalnie, głównie w hodowlach komórkowych. Nie ma danych klinicznych, które pozwalałyby przypisywać im określone działanie u ludzi.

Dlaczego trudno badać synergię

  • produkty różnią się składem, a ten sam typ ekstraktu może mieć bardzo różny profil związków,
  • trudno oddzielić wpływ pojedynczego składnika od działania całości,
  • wyniki zależą od ilości składników, sposobu podania i badanej grupy,
  • w badaniach porównujących ekstrakt z izolatem często różni się nie tylko rodzaj preparatu, ale też ilość CBD i zawartość THC,
  • bez grupy placebo oczekiwania uczestników mogą wpływać na subiektywne odczucia.

Czy full spectrum jest skuteczniejsze

Nie ma wystarczających danych klinicznych, aby uznać, że produkty full spectrum są jako grupa skuteczniejsze lub bezpieczniejsze od izolatu CBD. Hipoteza współdziałania składników konopi jest biologicznie możliwa, ale jej przewidywalna kliniczna korzyść nie została wykazana dla produktów full spectrum jako klasy. Produkt full spectrum może natomiast zawierać THC, co ma znaczenie dla bezpieczeństwa.

Jak czytać twierdzenia o entourage

Gdy opis produktu powołuje się na efekt otoczenia albo synergię, warto zadać kilka pytań:

  • Czy przytaczane badanie dotyczyło ludzi, zwierząt czy komórek?
  • Czy porównywano preparat z izolatem lub placebo?
  • Czy badany preparat miał skład podobny do produktu, którego dotyczy opis?
  • Czy wynik dotyczy skuteczności, czy tylko mechanizmu działania?
  • Czy praca z 1998 roku nie jest przywoływana jako dowód na coś, czego nie badała?

Powiązane artykuły

Podsumowanie

Termin „entourage effect” powstał w 1998 roku w badaniach nad endokannabinoidem 2-AG, a nie nad produktami z konopi. Później stał się nazwą hipotezy o współdziałaniu składników rośliny i popularnym hasłem marketingowym. Badania przedkliniczne dają mieszane wyniki, a nieliczne badania u ludzi dotyczą konkretnych połączeń związków. Na tej podstawie nie można uznać, że produkty full spectrum są jako grupa skuteczniejsze czy bezpieczniejsze od izolatu CBD. Skład produktu warto znać, ale nie jest on miarą skuteczności.